รับมือพฤติกรรมและอารมณ์ที่เปลี่ยนไปของผู้มีภาวะสมองเสื่อม

คุณพ่อคุณแม่ที่เคยใจเย็นและพูดจาอ่อนโยน วันนี้กลับหงุดหงิดง่าย พูดซ้ำคำถามเดิมทั้งวัน หรือบางครั้งก็มองหน้าลูกที่ดูแลอยู่ทุกวันด้วยสายตาที่ไม่ไว้ใจ สำหรับลูกหลายคน ความเปลี่ยนแปลงเหล่านี้เจ็บปวดยิ่งกว่าการลืมเสียอีก เพราะมันทำให้รู้สึกเหมือนคนที่เรารักค่อย ๆ กลายเป็นคนแปลกหน้า

หลายครอบครัวที่ติดต่อเข้ามาบอกตรงกันว่า ช่วงที่ยากที่สุดของการดูแลผู้มีภาวะสมองเสื่อม ไม่ใช่การช่วยเรื่องกินข้าวอาบน้ำ แต่เป็นช่วงที่ท่านอารมณ์เปลี่ยน เดินวนหาทางออก นอนไม่หลับทั้งคืน หรือพูดกล่าวหาคนใกล้ตัว ความรู้สึกเหนื่อย ท้อ และแอบโกรธ ตามมาด้วยความรู้สึกผิดที่โกรธ เป็นวงจรที่ลูกหลายคนต้องเผชิญอย่างเงียบ ๆ

บทความนี้อยากบอกก่อนเป็นอย่างแรกว่า พฤติกรรมที่เปลี่ยนไปเหล่านี้ไม่ใช่ความตั้งใจของคุณพ่อคุณแม่ และไม่ใช่ความล้มเหลวของลูกในการดูแล แต่เป็นอาการของโรคที่มีคำอธิบายทางการแพทย์ และที่สำคัญคือมีแนวทางรับมือที่เป็นระบบ เริ่มจากความเข้าใจ ไม่ใช่การตำหนิตัวเอง

ปัญหาพฤติกรรมในคุณพ่อคุณแม่สมองเสื่อมคืออะไร และพบบ่อยแค่ไหน

ในทางการแพทย์ กลุ่มอาการเหล่านี้เรียกรวมว่า อาการทางพฤติกรรมและจิตใจของภาวะสมองเสื่อม หรือ BPSD (Behavioral and Psychological Symptoms of Dementia) ครอบคลุมตั้งแต่ความกระวนกระวาย ก้าวร้าว ซึมเศร้า วิตกกังวล หลงผิด ประสาทหลอน ไปจนถึงการนอนผิดเวลาและการเดินไร้จุดหมาย

สิ่งที่ครอบครัวควรรู้คือ อาการเหล่านี้ไม่ใช่เรื่องผิดปกติหรือเรื่องน่าอับอาย แต่เป็นส่วนหนึ่งของโรคที่พบได้แทบทุกราย จากการทบทวนงานวิจัยพบว่าคุณพ่อคุณแม่สมองเสื่อมที่อาศัยอยู่ในชุมชนราว 60% มีอาการ BPSD และเมื่อติดตามไป 5 ปี คุณพ่อคุณแม่กว่า 90% จะมีอาการกลุ่มนี้อย่างน้อยหนึ่งอย่าง

การรู้ว่าอาการเหล่านี้พบได้ทั่วไป ช่วยให้ลูกคลายความรู้สึกผิดลงได้ระดับหนึ่ง เพราะนั่นหมายความว่าครอบครัวอื่นอีกจำนวนมากก็กำลังเดินบนเส้นทางเดียวกัน และมีแนวทางที่ผ่านการศึกษามาแล้วให้นำมาปรับใช้

พฤติกรรมที่พบบ่อยและที่มาเบื้องหลัง

หัวใจของการรับมือคือการมองพฤติกรรมเป็น 'การสื่อสาร' ไม่ใช่ 'ปัญหาที่ต้องกำจัด' เมื่อคุณพ่อคุณแม่สูญเสียความสามารถในการบอกเล่าความต้องการด้วยคำพูด ร่างกายและพฤติกรรมจึงกลายเป็นภาษาแทน อาการที่พบบ่อยและสาเหตุที่อาจซ่อนอยู่มีดังนี้

ความกระวนกระวายและก้าวร้าว

การตะโกน ผลักมือ หรือไม่ยอมให้ทำกิจวัตร มักไม่ได้เกิดจากความโกรธลูก แต่เป็นปฏิกิริยาต่อความไม่สบายตัวที่ท่านบอกไม่ได้ เช่น ปวดข้อ ปวดฟัน ท้องผูก ปวดปัสสาวะ หิว ง่วง หรือรู้สึกกลัวเมื่อมีคนเข้ามาใกล้ตัวเร็วเกินไป

การเดินวนและการเดินหลง

การลุกเดินไปมาไม่หยุด หรือพยายามออกจากบ้าน อาจสะท้อนความต้องการบางอย่าง เช่น รู้สึกว่าต้องไปทำงาน ต้องไปรับลูก หรือกำลังตามหาสถานที่ในความทรงจำเก่า บางครั้งเป็นเพียงความเบื่อหรือมีพลังงานเหลือที่ไม่ได้ระบาย

การพูดซ้ำ ถามซ้ำ และการกล่าวหา

การถามคำถามเดิมซ้ำ ๆ มักเกิดจากความวิตกกังวลที่ท่านจำคำตอบไม่ได้ ส่วนการกล่าวหาว่ามีคนขโมยของ มักเป็นเพราะท่านลืมว่าวางของไว้ที่ใด แล้วสมองพยายามหาคำอธิบายให้กับสิ่งที่หายไป ไม่ใช่ความไม่ไว้ใจลูกอย่างที่หลายคนเข้าใจผิด

อาการสับสนช่วงเย็นและการนอนผิดเวลา

ผู้มีภาวะสมองเสื่อมจำนวนมากมีอาการสับสน หงุดหงิด หรือกระวนกระวายมากขึ้นในช่วงบ่ายแก่ถึงค่ำ ซึ่งเรียกว่าอาการ sundowning เกี่ยวข้องกับความเหนื่อยล้าสะสม แสงที่เริ่มสลัว และนาฬิกาชีวิตที่แปรปรวน บางท่านจึงตื่นกลางดึกและนอนกลางวันแทน

ทำไมแนวทางที่ไม่ใช้ยาจึงควรเป็นทางเลือกแรก

เมื่อเผชิญกับพฤติกรรมที่รับมือยาก ครอบครัวจำนวนหนึ่งหวังว่าจะมียาที่ทำให้ทุกอย่างสงบลงได้ทันที แต่แนวทางเวชปฏิบัติสากลสำหรับการจัดการ BPSD ระบุตรงกันว่า การดูแลแบบไม่ใช้ยา (non-pharmacological intervention) ควรเป็นแนวทางอันดับแรกเสมอ และควรทำต่อเนื่องแม้ในกรณีที่จำเป็นต้องใช้ยาควบคู่

เหตุผลคือยากลุ่มที่ใช้กดอาการทางจิตประสาทในผู้สูงอายุที่มีภาวะสมองเสื่อมมีผลข้างเคียงที่ต้องระวัง เช่น ทำให้ง่วงซึม เสี่ยงต่อการหกล้ม กลืนลำบาก และในบางกลุ่มยังเพิ่มความเสี่ยงต่อปัญหาสุขภาพร้ายแรง ขณะที่ประโยชน์ที่ได้มักอยู่ในระดับจำกัด การใช้ยาจึงควรอยู่ภายใต้การประเมินและติดตามของแพทย์อย่างใกล้ชิด ไม่ใช่สิ่งที่ครอบครัวตัดสินใจปรับเองหรือใช้เพื่อความสะดวกในการดูแล

ข่าวดีคือ แนวทางที่ไม่ใช้ยาหลายอย่างมีหลักฐานสนับสนุนชัดเจน โดยเฉพาะการจัดการพฤติกรรมที่บ้าน การฝึกทักษะการสื่อสารของผู้ดูแล และการดูแลที่ยึดตัวบุคคลเป็นศูนย์กลาง ซึ่งล้วนเป็นสิ่งที่ครอบครัวเริ่มทำได้เองตั้งแต่วันนี้

เทคนิคการสื่อสารและการตอบสนองที่ช่วยลดความขัดแย้ง

วิธีที่ลูกพูดและตอบสนองมีผลต่ออารมณ์ของคุณพ่อคุณแม่อย่างมาก แนวทางต่อไปนี้ช่วยลดการเผชิญหน้าและทำให้บรรยากาศการดูแลผ่อนคลายขึ้น

• เข้าหาช้า ๆ จากด้านหน้า สบตา เรียกชื่อท่าน และบอกล่วงหน้าว่ากำลังจะทำอะไร เพื่อไม่ให้ท่านตกใจ
• ใช้ประโยคสั้น เรียบง่าย ทีละหนึ่งคำสั่ง และพูดด้วยน้ำเสียงนุ่มนวลแม้ในขณะที่รู้สึกเหนื่อย
• ไม่เถียงหรือพยายามแก้ความจำที่ผิดพลาด เช่น เมื่อท่านถามหาคนที่จากไปแล้ว ให้รับฟังความรู้สึกแทนการบอกความจริงที่ทำให้ท่านเสียใจซ้ำ
• หันเหความสนใจไปยังกิจกรรมหรือเรื่องที่ท่านชอบ แทนการห้ามตรง ๆ เมื่อท่านกำลังจะทำสิ่งที่ไม่ปลอดภัย
• ตอบสนองที่อารมณ์ก่อนเหตุผล เมื่อท่านวิตก ให้ปลอบและให้ความมั่นใจ มากกว่าการอธิบายเหตุผลยาว ๆ
• ให้ทางเลือกที่จำกัด เช่น ถามว่าจะใส่เสื้อสีฟ้าหรือสีเขียว แทนการถามปลายเปิดที่ทำให้ท่านสับสน

เมื่อสถานการณ์ตึงเครียดจนเริ่มมีการขัดขืนรุนแรง สิ่งที่ปลอดภัยที่สุดมักเป็นการถอยออกมาตั้งสติ ปล่อยให้ทุกอย่างเย็นลงสักครู่ แล้วค่อยลองใหม่ การยืนยันให้ทำกิจวัตรให้สำเร็จในขณะนั้นไม่คุ้มกับการบาดเจ็บหรือความหวาดกลัวที่จะตามมา

การจัดกิจวัตรและสิ่งแวดล้อมที่ช่วยให้อารมณ์มั่นคง

ผู้มีภาวะสมองเสื่อมรู้สึกปลอดภัยขึ้นเมื่อโลกรอบตัวคาดเดาได้ การจัดกิจวัตรประจำวันให้เป็นจังหวะเดิมทุกวันจึงเป็นเครื่องมือที่ทรงพลังในการลดความวิตกและพฤติกรรมที่ยากต่อการรับมือ

วางกิจวัตรให้สม่ำเสมอ

พยายามให้เวลาตื่นนอน มื้ออาหาร อาบน้ำ และเข้านอน เป็นเวลาใกล้เคียงกันทุกวัน จัดกิจกรรมที่ต้องใช้สมาธิหรืออาจทำให้เหนื่อยไว้ในช่วงเช้าถึงสาย ซึ่งเป็นเวลาที่ท่านมักรู้สึกที่เหมาะสมที่สุด และเก็บช่วงบ่ายแก่ถึงค่ำไว้สำหรับกิจกรรมที่ผ่อนคลาย

ดูแลสิ่งแวดล้อมให้สงบและเข้าใจง่าย

• เปิดไฟให้สว่างพอในช่วงบ่ายแก่ ปิดม่านก่อนค่ำ เพื่อลดเงาและภาพที่อาจทำให้ท่านสับสนหรือตกใจ
• ลดเสียงรบกวน เช่น โทรทัศน์ที่เปิดทิ้งไว้ หรือคนเข้าออกพลุกพล่าน ซึ่งอาจกระตุ้นความกระวนกระวาย
• ติดป้ายหรือภาพบอกตำแหน่งห้องน้ำและห้องนอน ช่วยให้ท่านหาทางได้เองและลดความหงุดหงิด
• ลดสิ่งกระตุ้นช่วงเย็น เช่น งดเครื่องดื่มที่มีคาเฟอีน และจัดบรรยากาศก่อนนอนให้เงียบสงบเป็นประจำ
• เก็บของมีคมและสารเคมีให้พ้นมือ พร้อมกันบริเวณที่เสี่ยงต่อการหกล้ม เพื่อให้การดูแลพฤติกรรมเดินวนปลอดภัยขึ้น

ให้ท่านได้มีส่วนร่วมและรู้สึกมีคุณค่า

ความเบื่อและความรู้สึกไร้ประโยชน์เป็นต้นเหตุของพฤติกรรมหลายอย่าง การชวนคุณพ่อคุณแม่ทำกิจกรรมง่าย ๆ ที่ท่านเคยถนัด เช่น พับผ้า รดน้ำต้นไม้ จัดของ หรือดูอัลบั้มภาพเก่า ช่วยให้ท่านได้ใช้พลังงานอย่างมีความหมายและรู้สึกว่าตัวเองยังทำสิ่งต่าง ๆ ได้

ดนตรีบำบัดและกิจกรรมกระตุ้นสมองในฐานะตัวช่วย

ในบรรดาแนวทางที่ไม่ใช้ยา ดนตรีเป็นเครื่องมือที่ครอบครัวเข้าถึงได้ง่ายและคุ้มค่าแก่การลองใช้ การทบทวนงานวิจัยอย่างเป็นระบบของ Cochrane พบว่า กิจกรรมบำบัดด้วยดนตรีน่าจะช่วยลดอาการซึมเศร้าในผู้มีภาวะสมองเสื่อมได้ และอาจช่วยลดปัญหาพฤติกรรมโดยรวม แม้หลักฐานเรื่องการลดความก้าวร้าวโดยตรงจะยังไม่ชัดเจน

ในทางปฏิบัติ การเปิดเพลงที่คุณพ่อคุณแม่ผูกพันสมัยหนุ่มสาวในช่วงที่ท่านเริ่มกระวนกระวาย หรือร้องเพลงเก่าด้วยกันระหว่างทำกิจวัตร มักช่วยให้บรรยากาศผ่อนคลายขึ้นได้จริง เพราะความทรงจำที่เชื่อมโยงกับเสียงเพลงมักคงอยู่นานกว่าความทรงจำด้านอื่น

นอกจากดนตรี กิจกรรมกระตุ้นการรู้คิด หรือ Cognitive Stimulation Therapy เป็นอีกแนวทางที่มีหลักฐานสนับสนุน งานทบทวนวรรณกรรมพบว่ากิจกรรมกลุ่มที่ออกแบบให้ผู้มีภาวะสมองเสื่อมได้พูดคุย คิด และมีปฏิสัมพันธ์อย่างสม่ำเสมอ ช่วยให้ความสามารถด้านการรู้คิดและคุณภาพชีวิตดีขึ้นได้ ครอบครัวสามารถนำหลักการนี้มาปรับใช้ที่บ้านผ่านการชวนคุยเรื่องในอดีต เล่นเกมง่าย ๆ หรือทำกิจกรรมที่ได้ใช้ความคิดร่วมกัน

เมื่อใดที่ควรปรึกษาแพทย์

แม้แนวทางที่ไม่ใช้ยาจะเป็นพื้นฐานสำคัญ แต่มีบางสถานการณ์ที่ครอบครัวไม่ควรรับมือเพียงลำพัง และควรปรึกษาแพทย์หรือพยาบาลที่ดูแลโดยเร็ว

• พฤติกรรมเปลี่ยนแปลงอย่างฉับพลันภายในไม่กี่วัน เช่น สับสนมากขึ้นชัดเจน ซึ่งอาจเป็นสัญญาณของภาวะเพ้อสับสนเฉียบพลันจากการติดเชื้อ ภาวะขาดน้ำ หรือผลข้างเคียงของยา
• มีอาการก้าวร้าวรุนแรงจนเสี่ยงต่อการบาดเจ็บของท่านเองหรือคนรอบข้าง
• มีอาการประสาทหลอนหรือหลงผิดที่ทำให้ท่านหวาดกลัวหรือทุกข์ทรมานอย่างมาก
• นอนไม่หลับต่อเนื่องจนกระทบสุขภาพ หรือมีอาการซึมเศร้า เก็บตัว ไม่ยอมกินอาหาร
• สงสัยว่าท่านมีความเจ็บปวดที่บอกไม่ได้ เช่น สีหน้าบ่งบอกความเจ็บ ขยับตัวลำบาก หรือร้องเมื่อถูกสัมผัสบางจุด
• ผู้ดูแลในบ้านเริ่มหมดแรงทั้งกายและใจ จนไม่สามารถดูแลได้อย่างปลอดภัย

การปรึกษาแพทย์ไม่ได้แปลว่าต้องเริ่มใช้ยาเสมอไป หลายครั้งแพทย์จะช่วยตรวจหาสาเหตุทางกายที่ซ่อนอยู่ เช่น การติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ ท้องผูก หรือความเจ็บปวด ซึ่งเมื่อแก้ที่ต้นเหตุแล้ว พฤติกรรมก็มักดีขึ้นเองโดยไม่ต้องพึ่งยา และหากจำเป็นต้องใช้ยาจริง การมีทีมแพทย์ติดตามผลและผลข้างเคียงอย่างต่อเนื่องจะปลอดภัยกว่าการตัดสินใจเอง

ดูแลใจของผู้ดูแลด้วย

ในบทความเรื่องการรับมือพฤติกรรม เรามักพูดถึงคุณพ่อคุณแม่เป็นหลัก แต่ความจริงคือ ความเหนื่อยล้าและความเครียดของผู้ดูแลคือปัจจัยสำคัญที่ส่งผลต่อบรรยากาศทั้งบ้าน เมื่อลูกอ่อนล้า ความอดทนก็ลดลง และพฤติกรรมที่ยากก็ยิ่งรับมือยากขึ้น

การดูแลตัวเองจึงไม่ใช่ความเห็นแก่ตัว แต่เป็นส่วนหนึ่งของการดูแลที่ดี การยอมรับว่าตัวเองต้องการพักบ้าง การแบ่งหน้าที่กับสมาชิกในครอบครัว และการขอความช่วยเหลือจากภายนอกเมื่อจำเป็น ล้วนช่วยให้การดูแลยั่งยืนขึ้น องค์การอนามัยโลกถึงกับพัฒนาโปรแกรม iSupport ขึ้นมาเพื่อสนับสนุนผู้ดูแลผู้มีภาวะสมองเสื่อมโดยเฉพาะ สะท้อนว่าสุขภาพใจของผู้ดูแลเป็นเรื่องที่ระบบสุขภาพให้ความสำคัญ

แนวทางการดูแลแบบ Yusokh

ที่ Yusokh Care เราเข้าใจว่าปัญหาพฤติกรรมของคุณพ่อคุณแม่สมองเสื่อมเป็นช่วงที่ครอบครัวต้องการทั้งความรู้และกำลังใจ การดูแลของเราในโปรแกรม Dementia จึงเริ่มจากการประเมินที่มาของพฤติกรรมแต่ละอย่าง ทั้งสาเหตุทางกาย สิ่งแวดล้อม และความต้องการที่ท่านบอกไม่ได้ ก่อนจะวางแนวทางดูแลที่ยึดแนวทางไม่ใช้ยาเป็นพื้นฐานตามหลักเวชปฏิบัติสากล

ผู้ดูแลของเราผ่านการฝึกอบรมโดยทีมพยาบาลในเรื่องการสื่อสารกับผู้มีภาวะสมองเสื่อม การจัดกิจวัตรและสิ่งแวดล้อม รวมถึงการสังเกตสัญญาณความเจ็บปวดและความผิดปกติที่ควรส่งต่อ โดยมีทีมสหวิชาชีพ ทั้งแพทย์ ทีมพยาบาลวิชาชีพ เภสัชกร และนักกายภาพบำบัด ร่วมดูแล เพื่อให้การประเมินเรื่องยาและการเปลี่ยนแปลงอาการอยู่ภายใต้การติดตามของผู้เชี่ยวชาญ

สิ่งที่เราให้ความสำคัญไม่น้อยไปกว่ากัน คือการเป็นเพื่อนร่วมทางของลูกที่ดูแลคุณพ่อคุณแม่ ทั้งการอธิบายให้ครอบครัวเข้าใจที่มาของพฤติกรรม การสอนเทคนิคที่นำไปใช้ได้จริง และการช่วยแบ่งเบาภาระให้ผู้ดูแลในบ้านได้มีเวลาพักฟื้นใจ หากครอบครัวของท่านกำลังเผชิญกับความเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ การปรึกษาเพื่อประเมินสถานการณ์ร่วมกันคือก้าวแรกที่ทำได้เสมอ

ภาวะสมองเสื่อมอาจเปลี่ยนพฤติกรรมและอารมณ์ของคุณพ่อคุณแม่ไป แต่ความผูกพันระหว่างท่านกับลูกหลานยังอยู่ และด้วยความเข้าใจที่ถูกต้อง พร้อมแนวทางดูแลที่เป็นระบบ ครอบครัวก็ยังสามารถใช้เวลาที่มีคุณค่าร่วมกันได้ในแบบที่อ่อนโยนต่อทุกคน